মূল বিষয়লৈ যাওক

← महर्षि पतञ्जलि

योगसूत्र

पातञ्जलयोगसूत्राणि समा॑धि-पा॒दः – प्रथमोऽध्यायः

अ॒थ योगानु॑शास॒नम् ॥ १.१॥

योगश्चित्तवृत्ति॑निरो॒धः ॥ १.२॥

त॒दा द्र॒ष्टुः स्व॒रू॒पेऽ॑वस्था॒नम् ॥ १.३॥

वृत्तिसारूप्यमि॑तर॒त्र ॥ १.४॥

वृ॒त्त॒यः पञ्चतय्यः क्लि॑ष्टाऽक्लि॒ष्टाः ॥ १.५॥

प्र॒मा॒णवि॒प॒र्ययवि॒क॒ल्पनि॒द्रास्मृ॒तयः॑ ॥ १.६॥

प्र॒त्यक्षा॒नु॒माना॒ग॒माः प्र॑माणा॒नि ॥ १.७॥

वि॒प॒र्य॒यो मि॑थ्याज्ञा॒नमतद्रूप॑प्रति॒ष्ठम् ॥ १.८॥

श॒ब्दज्ञा॒ना॒नुपा॒ती वस्तुशून्यो॑ विक॒ल्पः ॥ १.९॥

अ॒भा॒वप्रत्ययालम्बना वृ॑त्तिर्नि॒द्रा ॥ १.१०॥

अ॒नु॒भूतविषया॒सम्प्रमोषः॑ स्मृ॒तिः ॥ १.११॥

अ॒भ्या॒सवै॒रा॒ग्या॒भ्यां त॑न्निरो॒धः ॥ १.१२॥

त॒त्र स्थि॒तौ य॑त्नोऽभ्या॒सः ॥ १.१३॥

स॒ तु दी॒र्घकालनै॒रन्तर्यस॒त्कारा॒सेवि॒तो दृ॑ढभू॒मिः ॥ १.१४॥

दृ॒ष्टानुश्रविकवि॒ष॒यवि॒तृष्णस्य व॒शीकारसंज्ञा॑ वैरा॒ग्यम् ॥ १.१५॥

त॒त्प॒रं पु॒रु॒षख्या॒तेर्गुण॑वैतृ॒ष्ण्यम् ॥ १.१६॥

वि॒त॒र्कवि॒चा॒रा॒नन्दा॒स्मि॒तारूपा॒नु॒ग॒मात् स॑म्प्रज्ञा॒तः ॥ १.१७॥ (स्मितास्वरूपानुगमात्, स्मितानुगमात्)

वि॒रा॒मप्रत्यया॒भ्या॒सपू॒र्वः सं॒स्कारशे॒षोऽ॒न्यः ॥ १.१८॥

भ॒वप्र॒त्य॒यो विदेहप्रकृति॑लया॒नाम् ॥ १.१९॥

श्र॒द्धावी॒र्यस्मृ॒तिस॒मा॒धिप्र॒ज्ञापूर्वक इ॑तरे॒षाम् ॥ १.२०॥

तीव्रसंवेगाना॑मास॒न्नः ॥ १.२१॥

मृ॒दुम॒ध्या॒धिमा॒त्र॒त्वात् ततोऽपि॑ विशे॒षः ॥ १.२२॥

ईश्वरप्रणि॑धाना॒द्वा ॥ १.२३॥

क्ले॒शक॒र्मवि॒पा॒का॒श॒यैर॒प॒रामृष्टः पुरुषविशेष॑ ईश्व॒रः ॥ १.२४॥

त॒त्र नि॒र॒तिश॒यं सर्वज्ञ॑बी॒जम् ॥ १.२५॥ (सर्वज्ञत्वबीजम्)

स पू॒र्वेषामपि गुरुः कालेनान॑वच्छे॒दात् ॥ १.२६॥

त॒स्य वा॒चकः प्र॒णवः॑ ॥ १.२७॥

तज्ज॒पस्तदर्थ॑भाव॒नम् ॥ १.२८॥

त॒तः प्र॒त्यक्चे॒त॒ना॒धिग॒मोऽ॒प्यन्तराया॑भाव॒श्च ॥ १.२९॥

व्या॒धिस्त्या॒नसं॒शयप्र॒मा॒दा॒लस्या॒वि॒र॒ति-भ्रा॒न्तिदर्शना॒ल॒ब्धभू॒मिकत्वा॒न॒व॒स्थि॒त॒त्वानिचि॒त्तवि॒क्षे॒पास्तेऽ॑न्तरा॒याः ॥ १.३०॥

दुः॒खदौ॒र्मनस्या॒ङ्ग॒मेजयत्वश्वा॒सप्र॒श्वा॒सा विक्षेपस॑हभु॒वः ॥ १.३१॥

तत्प्र॒ति॒षे॒धा॒र्थमेकत॑त्त्वाभ्या॒सः ॥ १.३२॥

मै॒त्रीक॒रु॒णामु॒दि॒तो॒पे॒क्षा॒णां सु॒खदुः॒खपुण्यापुण्यवि॑षया॒णांभा॒वनातश्चित्त॑प्रसा॒दनम् ॥ १.३३॥

प्र॒च्छर्दनवि॒धा॒र॒णा॒भ्यां वा॑ प्राण॒स्य ॥ १.३४॥

वि॒ष॒य॒व॒ती वा प्र॒वृ॒त्तिरु॒त्प॒न्ना म॒न॒सः स्थि॑तिनि॒ब॒न्धि॒नी ॥ १.३५॥

विशोका वा॑ ज्योतिष्म॒ती ॥ १.३६॥

वीतरागविषयं॑ वा चि॒त्तम् ॥ १.३७॥

स्व॒प्ननि॒द्राज्ञानाल॑म्बनं॒ वा ॥ १.३८॥

यथाभिमत॑ध्याना॒द्वा ॥ १.३९॥

प॒र॒माणु प॒र॒मम॒ह॒त्त्वान्तोऽस्य व॑शीका॒रः ॥ १.४०॥

क्षी॒णवृ॒त्तेर॒भिजातस्येव॑ म॒णेर्ग्र॒ही॒तृग्र॒ह॒णग्रा॒ह्येषुतत्स्थतद॒ञ्ज॒न॒ता स॑माप॒त्तिः ॥ १.४१॥

तत्र श॒ब्दा॒र्थज्ञा॒नवि॒क॒ल्पैः स॒ङ्की॒र्णा स॒वि॒त॒र्का स॑माप॒त्तिः ॥ १.४२॥

स्मृ॒ति॒प॒रि॒शु॒द्धौ स्व॒रू॒पशू॒न्येवा॒र्थमा॒त्रनि॒र्भा॒सा नि॑र्वित॒र्का ॥ १.४३॥

ए॒तयैव स॒वि॒चा॒रा नि॒र्वि॒चा॒रा च सूक्ष्मविषया॑ व्याख्या॒ता ॥ १.४४॥

सू॒क्ष्मवि॒ष॒य॒त्वं चालिङ्गपर्य॑वसा॒नम् ॥ १.४५॥

ता एव सबीजः॑ समा॒धिः ॥ १.४६॥

नि॒र्वि॒चारवै॒शा॒र॒द्येऽध्यात्म॑प्रसा॒दः ॥ १.४७॥

ऋ॒त॒म्भ॒रा त॑त्र प्र॒ज्ञा ॥ १.४८॥

श्रु॒ता॒नुमानप्र॒ज्ञा॒भ्याम॒न्यवि॒ष॒या विशे॑षार्थ॒त्वात् ॥ १.४९॥

त॒ज्जः॒ सं॒स्कारोऽन्यसंस्कारप्र॑तिब॒न्धी ॥ १.५०॥

त॒स्या॒पि नि॒रो॒धे स॒र्वनि॒रो॒धान्निर्बी॑जः समा॒धिः ॥ १.५१॥

॥ इति पतञ्जलि-विरचिते योग-सूत्रे प्रथमः समा॑धि-पा॒दः ॥

Manuscript, source and citation

Cite this poem

Copy a ready-made citation, or adapt it to your style guide. A translation is cited by its own page.

MLA 9 Maharishi Patanjali. “पातञ्जलयोगसूत्राणि समा॑धि-पा॒दः – प्रथमोऽध्यायः.” Mansarovar Sahitya, https://www.mansarovarsahitya.in/poems/%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%9e%e0%a5%8d%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%97%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b8%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a5%91/. Accessed 13 Oct. 2026.
Chicago 17 Maharishi Patanjali. “पातञ्जलयोगसूत्राणि समा॑धि-पा॒दः – प्रथमोऽध्यायः.” Mansarovar Sahitya. Accessed October 13, 2026. https://www.mansarovarsahitya.in/poems/%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%9e%e0%a5%8d%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%97%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b8%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a5%91/.
Reference महर्षि पतञ्जलि। «पातञ्जलयोगसूत्राणि समा॑धि-पा॒दः – प्रथमोऽध्यायः»। Mansarovar Sahitya, https://www.mansarovarsahitya.in/poems/%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a4%9e%e0%a5%8d%e0%a4%9c%e0%a4%b2%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%97%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%b8%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a5%91/।

More by महर्षि पतञ्जलि

Suggest a correction